Naukowcy ze Stanów Zjednoczonych stworzyli eksperymentalny preparat, który w testach na gryzoniach wykazywał ochronę przed działaniem fentanylu i jego syntetycznych substancji pokrewnych, w tym przed nowymi substancjami psychoaktywnymi z tej grupy pojawiającymi się na nielegalnym rynku – donosi magazyn „Journal of Medicinal Chemistry”.
Autorzy publikacji (https://doi.org/10.1021/acs.jmedchem.6c00991) przypomnieli, że fentanyl i jego pochodne są odpowiedzialne w samych Stanach Zjednoczonych za dziesiątki tysięcy zgonów każdego roku. Ten opioid jest wielokrotnie silniejszy od morfiny, a jego przedawkowanie może skutkować zatrzymaniem oddechu i śmiercią.
Od kilku lat naukowcy pracują nad szczepionkami, które stymulowałyby system odpornościowy do tworzenia przeciwciał wiążących fentanyl w krwiobiegu, zapobiegając jego dotarciu do mózgu. Do tej pory jednak żadna taka szczepionka nie uzyskała zgody na stosowanie, a większość projektów pozostaje na etapie badań przedklinicznych lub wczesnych fazach badań klinicznych.
Jednym z głównych ograniczeń jest wysoka specyficzność tworzonych preparatów. Oznacza to, że działają one na konkretną substancję, na przykład wyłącznie na fentanyl lub jedną z jego pochodnych. Tymczasem – jak zaznaczyli badacze – na rynku stale pojawiają się nowe syntetyczne środki odurzające z tej grupy.
Naukowcy ze Scripps Research Institute (USA) postanowili opracować preparat, który omijałby ten problem, oddziałując na całą grupę substancji fentanylowych. W tym celu zastosowali zmodyfikowaną cząsteczkę, której struktura różniła się od klasycznego fentanylu, ale zachowała pewne jego elementy chemiczne. Połączyli ją z białkiem nośnikowym i użyli jako komponentu szczepionki.
Podany gryzoniom preparat w czterech dawkach spowodował, że układ odpornościowy zwierząt wytworzył przeciwciała zdolne do wiązania nie tylko fentanylu, ale także kilku jego pochodnych, takich jak karfentanyl, acetylfentanyl i furanylfentanyl. Jednocześnie przeciwciała nie wchodziły w reakcję z opioidami stosowanymi w medycynie, na przykład z morfiną czy oksykodonem.
Kiedy po ośmiu tygodniach podano fentanyl zaszczepionym gryzoniom, nie wystąpiły u nich poważne zaburzenia oddychania, które zazwyczaj pojawiają się po dużych dawkach tego narkotyku. Dodatkowe analizy wykazały, że ilość fentanylu docierającego do mózgu w tej grupie była o około 70 proc. niższa niż u myszy z grupy kontrolnej.
„Nasze badanie dowodzi, że nie musimy próbować nadążać za każdym nowym narkotykiem pojawiającym się na rynku. Ucząc układ odpornościowy rozpoznawania całej grupy związków fentanylowych, zamiast tylko pojedynczych struktur, możemy wyprzedzić producentów i dystrybutorów tych nielegalnych substancji” – stwierdził główny autor publikacji, prof. Kim Janda.
Autorzy podkreślili potrzebę dalszych badań klinicznych oceniających bezpieczeństwo i skuteczność szczepionki u ludzi. Wyrazili nadzieję, że w przyszłości podobne rozwiązanie mogłoby być wykorzystywane w programach terapii uzależnień lub ochronie osób szczególnie narażonych na ekspozycję na fentanyl.
Katarzyna Czechowicz (PAP)
kap/ zan/