Litewski system energetyczny został przygotowany i zweryfikowany pod kątem funkcjonowania w trybie autonomicznym, nawet w przypadku nieoczekiwanego wyłączenia połączeń międzynarodowych – oświadcza Gabriel Gorbacevski, wiceminister ds. energii Litwy, w rocznicę oderwania państw bałtyckich od radzieckiego systemu BRELL poprzez synchronizację z europejską siecią elektroenergetyczną.
Rok temu Litwa, Łotwa i Estonia dokonały odłączenia od radzieckiego systemu energetycznego BRELL oraz przeszły synchronizację z systemem europejskim. Jakie były największe obawy związane z tym dniem?
Synchronizacja jest procesem o wysokim stopniu trudności technicznej, wymagającym niezwykłej precyzji w koordynacji działań państw bałtyckich, w związku z czym analizowano różnorodne scenariusze, obejmujące możliwe zaburzenia, a nawet sytuacje ekstremalne.
Mieliśmy świadomość, że niebezpieczeństwo ataków cybernetycznych jest stale obecne, dlatego też dużą wagę przywiązywano do zachowania czujności, bliskiej kooperacji między instytucjami, wzmocnionych zabezpieczeń w cyberprzestrzeni oraz aktywnej obrony.
Byliśmy także przygotowani na ewentualne zakłócenia w zaopatrzeniu w energię elektryczną – kraje bałtyckie posiadają szczegółowe plany dotyczące zarządzania sytuacjami kryzysowymi w sektorze energetycznym, a rządy krajowe oraz odpowiednie ministerstwa koordynują zapewnienie usług o fundamentalnym znaczeniu. Plany utrzymania ciągłości działania są regularnie aktualizowane, ryzyka podlegają ocenie, a gotowość na rozmaite scenariusze jest nieustannie zapewniana.
Należy podkreślić, że zarówno kraje bałtyckie, jak i Polska podeszły do tego kroku w sposób konsekwentny i odpowiedzialny. Zabezpieczono środki mające na celu zapobieganie różnym sytuacjom, zapewniono koordynację na poziomie instytucjonalnym oraz gotowość techniczną. Co więcej, poziom dezinformacji na Litwie był ograniczony i nie wywarł znaczącego wpływu na cały proces.
Michał Niewiadomski: Z jakich zasobów produkcyjnych energii elektrycznej korzystają obecnie Państwa Bałtyckie?
Gabriel Gorbacevski: Obecnie państwa bałtyckie generują energię elektryczną z różnych źródeł, co zapewnia elastyczność systemową i bezpieczeństwo energetyczne. Istotną część stanowią odnawialne źródła energii – elektrownie wiatrowe oraz słoneczne, a także elektrociepłownie kogeneracyjne wykorzystujące biomasę. Na Litwie odnawialne źródła energii reprezentują znaczącą część koszyka energetycznego (w roku 2024 około 70%). Warto wspomnieć, że kilka dni temu moc elektrowni wiatrowych i słonecznych przekroczyła 6 GW. Ponadto, od 2025 r. państwa bałtyckie działają synchronicznie z siecią Europy kontynentalnej, w związku z czym bilans energetyczny jest zabezpieczany zarówno przez produkcję krajową, jak i kooperację regionalną oraz europejską.
Które państwa zapewniają zasilanie rezerwowe w przypadku awarii którejś z elektrowni w systemie?
Od lutego 2025 r. kraje bałtyckie funkcjonują synchronicznie z siecią kontynentalnej Europy poprzez Polskę, a duże połączenia międzynarodowe umożliwiają bilansowanie przepływów oraz utrzymanie dostaw, nawet w przypadku uszkodzenia jednego z kanałów. W tym kontekście kluczowe znaczenie podczas synchronizacji miała linia LitPol Link, łącząca Litwę z Polską – i wciąż jest ona niezbędna do zachowania wspólnej częstotliwości z sieciami kontynentalnej Europy. Litewski system elektroenergetyczny jest również przygotowany i sprawdzony pod kątem funkcjonowania w trybie autonomicznym, nawet w razie niespodziewanego odłączenia połączeń międzynarodowych. Istotne znaczenie ma również połączenie zewnętrzne NordBalt pomiędzy Litwą a Szwecją, które w tym roku obchodzi swoje dziesięciolecie.
W jaki sposób synchronizacja wpłynęła na ceny energii na Litwie, Łotwie i w Estonii?
Synchronizacja nie miała wpływu na ceny energii elektrycznej, ponieważ na Litwie handel energią elektryczną z Rosją został wstrzymany w 2022 roku, a z Białorusią – w 2020 roku. Dostosowanie krajów bałtyckich do sieci kontynentalnej Europy nie odcisnęło swojego piętna na hurtowych cenach energii. Przykładowo: w 2024 r. średnia hurtowa cena energii elektrycznej na Litwie wynosiła 87 EUR/MWh, a w 2025 r., czyli już po synchronizacji, 85 EUR/MWh. W dłuższej perspektywie czasowej synchronizacja oznacza stabilniejsze ceny, większe bezpieczeństwo dostaw oraz możliwość wykorzystywania tańszych źródeł energii na rynku europejskim.
Polska jest połączona z Litwą mostem energetycznym LitPollink, a w planach jest Harmony Link, czym jest to połączenie?
Wszystkie krajowe projekty związane z synchronizacją na Litwie zostały już zrealizowane, a obecnie podejmowane są wysiłki w celu sprawnej realizacji projektu dodatkowego połączenia energetycznego z Polską – „Harmony Link". Litwa i Polska dysponują już jednym lądowym połączeniem energetycznym – LitPol Link. Projekt „Harmony Link", czyli lądowe połączenie między Litwą a Polską, ma strategiczne znaczenie dla Litwy. Połączenie to dodatkowo umocni odporność systemów elektroenergetycznych krajów bałtyckich, a także zwiększy możliwości integracji odnawialnych źródeł energii. Realizacja nowego lądowego połączenia energetycznego z Polską umożliwi znaczące rozszerzenie oraz podłączenie nowych mocy wytwórczych w regionie północno-wschodniej Polski oraz południowej Litwy, które – z tego, co wiem – charakteryzują się dobrymi warunkami wiatrowymi i są sprzyjające dla rozwoju energetyki wiatrowej na lądzie.
Jakie inwestycje, które mają na celu wzmocnienie odporności systemu elektroenergetycznego, planuje Litwa w najbliższych latach oraz jakie wnioski wyciąga z wojny na Ukrainie?
Litwa w nadchodzących latach planuje nadal wzmacniać odporność swojego systemu elektroenergetycznego poprzez realizację szeroko zakrojonych projektów ochrony infrastruktury o znaczeniu krytycznym, wspólnie z krajami bałtyckimi i Polską. Komisja Europejska przeznaczyła na te przedsięwzięcia kwotę 113 mln euro w ramach instrumentu „Łącząc Europę" (CEF), z czego do Litwy i Polski trafi porównywalna suma – około 22 mln euro. Dąży się również do ustanowienia na poziomie Unii Europejskiej długoterminowych instrumentów prawnych i finansowych, które wspierałyby ochronę krytycznej infrastruktury energetycznej.
Program zwiększania odporności, realizowany przez „Litgrid", obejmuje 13 projektów oraz ponad 150 konkretnych działań, które dotyczą obiektów sieci przesyłowej. Do najważniejszych inwestycji zalicza się: wzmocnienie fizycznej ochrony kluczowych urządzeń, instalację barier fizycznych, wdrożenie systemów służących do wykrywania i neutralizacji dronów, rozwój elektronicznych środków bezpieczeństwa, wzmacnianie cyberbezpieczeństwa, tworzenie rezerw awaryjnych i kryzysowych oraz wdrażanie rozwiązań umożliwiających szybką odbudowę uszkodzonej infrastruktury. Wzmocnieniu podlega także ochrona obwodowa oraz gotowość do działania w trybie kryzysowym.
Na podstawie doświadczeń płynących z wojny w Ukrainie Litwa wyciąga klarowny wniosek, że infrastruktura energetyczna jest jednym z głównych celów zarówno ataków fizycznych, jak i cybernetycznych, dlatego też jej ochrona musi być systematyczna, wielowarstwowa oraz stale aktualizowana. Wykorzystując doświadczenia ukraińskie, rozszerzany jest zakres działań ochronnych, testowane są rozwiązania przy współpracy z wojskiem, uczelniami wyższymi oraz ekspertami z dziedziny bezpieczeństwa, a program zwiększania odporności jest regularnie modyfikowany, w zależności od ewoluującej oceny zagrożeń.
Materiały prasowe
Rozmawiał Michał Niewiadomski