Czasami wydaje się, że genialny pomysł, który nagle wpada do głowy, to czysta inspiracja. Ale jeśli przyjrzymy się temu bliżej, stanie się jasne: mózg potrafi być o wiele bardziej przebiegły, niż nam się zazwyczaj wydaje.
Istnieje rzadki paradoks intelektualny, który jednocześnie schlebia i zdradza. Sprawia, że człowiek wierzy we własną twórczą inspirację w chwili, gdy w ogóle nie należy ona do autora. To luka w pamięci tak subtelna i subtelna, że trudno ją wykryć, nawet gdyby ktoś próbował. I właśnie ta luka leży u podstaw zjawiska kryptomnezji.
Kryptomnezja to stan, w którym osoba odtwarza wcześniej usłyszane lub przeczytane informacje, szczerze wierząc, że są to jej własne myśli. Źródło zostaje zapomniane, ale treść pozostaje nienaruszona. W rezultacie obca wiedza powraca do świadomości jako „nowa” idea. Dlatego kryptomnezję określa się czasami jako „mimowolne przywłaszczenie”, wynikające nie z intencji, lecz ze specyfiki pamięci.
Mechanizm tego błędu wynika z faktu, że ludzka pamięć przechowuje informacje nierównomiernie. Treść może być przechowywana przez długi czas, podczas gdy kontekst jej powstania – źródło, czas, sytuacja – znika znacznie szybciej. Gdy treść powraca, mózg nie znajduje towarzyszących jej szczegółów i domyślnie interpretuje ją jako produkt wewnętrznego przetwarzania.
Kryptomnezja objawia się szczególnie często w dziedzinach wymagających kreatywności: muzyce, literaturze, nauce i projektowaniu. Czasami ktoś konstruuje złożoną koncepcję, nieświadomy, że przeczytał ją kiedyś w artykule; komponuje melodię, która mgliście nawiązuje do tej, którą słyszał w dzieciństwie; formułuje ideę, której pierwotne źródło dawno zatarło się w pamięci. To wyjaśnia, dlaczego nawet osoby najbardziej dbające o autorstwo mogą paść jej ofiarą.
Kolejny interesujący fakt: kryptomnezja jest oznaką silnej, a nie słabej pamięci. Wskazuje na zdolność mózgu do głębokiego zapamiętywania i integrowania informacji bez rozróżnienia ich źródła. Proces twórczy często opiera się na takich ukrytych powiązaniach, a czasem prowadzą one do nieoczekiwanych skojarzeń i nowych rozwiązań.