Willa Gawrońskich położona przy Alejach Ujazdowskich 23 w Warszawie została włączona do rejestru dóbr kultury. Dawniej rezydowały w niej ambasady, obecnie jest własnością osób prywatnych.
Uzasadniając tę decyzję, mazowiecki wojewódzki konserwator zabytków podkreślił, że budowla, postawiona w latach 1923-1924 według projektu Marcina Weinfelda, posiada wartości historyczne, artystyczne i naukowe.
Aleje Ujazdowskie stanowią fragment Traktu Królewskiego i zaliczają się do najbardziej reprezentacyjnych arterii w Warszawie. Wśród zabudowy usytuowanej wzdłuż nich dominują otoczone zielenią rezydencje i wille o bogatym detalu architektonicznym, do których przynależy również Willa Gawrońskich.
„Wartość historyczna obiektu jest związana także z okresem powojennym, kiedy to mieściła się w nim siedziba ambasady Jugosławii. (…) Obiekt ten reprezentuje typ miejskiej kamienicy poprzedzonej niewielkim ogródkiem, w stylu francuskim, z reprezentacyjną, monumentalną elewacją frontową o klasycyzującej formie” – dodał konserwator.
Dodał on, że odmiennie potraktowano elewacje boczne i tylną, które zostały zaprojektowane w trakcie rekonstrukcji i wpisują się w nurt modernizmu.
Realizację sześciokondygnacyjnej willi rozpoczęto w 1913 roku z inicjatywy Ruchli vel Róży Librach, jednak prace przerwał wybuch I wojny światowej. W 1922 roku posesję, na której znajdował się budynek wzniesiony do poziomu pierwszego piętra, z trzema zachowanymi ścianami, zakupili Regina i Leon Ruziewiczowie, właściciele „Domu Handlowego Leon Ruziewicz” przy ulicy Moniuszki 2a w Warszawie. Prace budowlane wznowiono w czerwcu 1923 roku, a ukończono w styczniu 1924 roku. Projektantem był Marcin Weinfeld (1884-1965), absolwent Politechniki w Dreźnie oraz Politechniki Warszawskiej. W 1927 roku posiadłość nabyła Lucjana Frassati-Gawrońska.
Podczas II wojny światowej w willi ulokowano siedzibę SS oraz policji na okręg warszawski. Budynek był również miejscem udanego ataku Armii Krajowej na dowódcę SS Franza Kutscherę (1944), określanego mianem „kata Warszawy”. Podczas Powstania Warszawskiego został poważnie uszkodzony, a dachy oraz jego zachodnia część uległy zniszczeniu. W 1946 roku nieruchomość została znacjonalizowana i przeznaczona na cele publiczne. Początkowo w zrujnowanym budynku swoją siedzibę miał Związek Samopomocy Chłopskiej, a następnie willę wraz z budynkiem przy Alejach Ujazdowskich 21 przekazano na siedzibę ambasady Jugosławii (od 2006 roku Serbii). W 1947 roku rozpoczęto odbudowę budynku, prace ukończono w roku następnym. W 2000 roku nieruchomość została zwrócona rodzinie Gawrońskich. Ambasada Serbii opuściła budynek w 2010 roku, a następnie nieruchomość została sprzedana. Obecnie stanowi ona własność prywatną. (PAP)
mas/ miś/