Litewski system energetyczny jest przygotowany i sprawdzony pod kątem pracy w trybie autonomicznym, nawet w przypadku nieoczekiwanego zerwania połączeń międzynarodowych – oznajmia Gabriel Gorbacevski, wiceminister energetyki Litwy, w jubileusz oderwania państw bałtyckich od radzieckiego systemu BRELL przez synchronizację z europejskim systemem elektroenergetycznym.
Rok temu Litwa, Łotwa i Estonia odseparowały się od radzieckiego systemu energetycznego BRELL i dokonały synchronizacji z systemem europejskim. Jakie były największe obawy tego dnia?
Synchronizacja jest procesem złożonym technicznie, wymagającym niezwykle dokładnej koordynacji państw bałtyckich, stąd analizowano różnorakie scenariusze, w tym ewentualne zakłócenia czy nawet sytuacje skrajne.
Miano świadomość, iż niebezpieczeństwo ataków cybernetycznych jest ciągłe, dlatego szczególny nacisk położono na uważność, bliską współpracę instytucji, udoskonalone środki cyberbezpieczeństwa i aktywną obronę.
Przygotowano się również na możliwe problemy w dostawach energii elektrycznej – kraje bałtyckie posiadają szczegółowe schematy zarządzania sytuacjami kryzysowymi w energetyce, a zapewnienie realizacji usług o zasadniczym znaczeniu koordynują rządy krajowe oraz właściwe ministerstwa. Plany zachowania ciągłości są regularnie ulepszane, oceniane są zagrożenia, a gotowość na rozmaite scenariusze jest stale zabezpieczana.
Istotne jest zaakcentowanie, że kraje bałtyckie oraz Polska były do tego kroku pilnie i odpowiedzialnie przygotowane. Zapewniono środki chroniące przed rozmaitymi sytuacjami, zapewniono koordynację organizacyjną oraz przygotowanie techniczne. Co więcej, skala dezinformacji na Litwie była znikoma i nie wywarła zasadniczego wpływu na cały proces.
Michał Niewiadomski: Z jakich zasobów produkcyjnych energii elektrycznej korzystają obecnie Państwa Bałtyckie?
Gabriel Gorbacevski: Aktualnie kraje bałtyckie generują energię elektryczną z różnych źródeł, co gwarantuje elastyczność systemu i niezależność energetyczną. Znaczną część tworzą odnawialne źródła energii – elektrownie wiatrowe i słoneczne, a także elektrociepłownie kogeneracyjne oparte na biomasie. Na Litwie odnawialne źródła energii są ważną częścią miksu energetycznego (w 2024 r. ok. 70%). Warto zaznaczyć, że kilka dni temu możliwości elektrowni słonecznych i wiatrowych przekroczyły 6 GW. Dodatkowo, od 2025 r. kraje bałtyckie funkcjonują synchronicznie z siecią Europy kontynentalnej, dlatego równowaga energetyczna jest zabezpieczana zarówno przez produkcję krajową, jak i kooperację regionalną oraz europejską.
Które państwa zapewniają zasilanie rezerwowe w razie awarii którejś elektrowni w systemie?
Od lutego 2025 r. państwa bałtyckie działają synchronicznie z siecią kontynentalnej Europy przez Polskę, a znaczne międzynarodowe połączenia umożliwiają bilansowanie przepływów i utrzymanie dostaw nawet w razie usterki jednego z kanałów. W tym kontekście zasadnicza podczas synchronizacji była linia LitPol Link, spajająca Litwę i Polskę – i pozostaje ona niezbędna do zachowania wspólnej częstotliwości z sieciami Europy kontynentalnej. Litewski system elektroenergetyczny jest także przygotowany i sprawdzony do działania w trybie autonomicznym, nawet w razie nieplanowanego odłączenia połączeń międzynarodowych. Istotne znaczenie ma także połączenie zewnętrzne NordBalt między Litwą a Szwecją, które w tym roku obchodzi swoje 10. urodziny.
Jak synchronizacja wpłynęła na ceny energii na Litwie, Łotwie i Estonii.
Synchronizacja nie miała wpływu na ceny energii elektrycznej, bowiem na Litwie handel energią elektryczną z Rosją nie jest prowadzony od 2022 r., a z Białorusią – od 2020 r. Synchronizacja państw bałtyckich z siecią kontynentalnej Europy nie wywarła znaczącego wpływu na hurtowe ceny energii. Dla porównania: w 2024 r. średnia hurtowa cena energii elektrycznej na Litwie wynosiła 87 EUR/MWh, a w 2025 r., czyli już po synchronizacji, 85 EUR/MWh. W odleglejszej perspektywie synchronizacja oznacza bardziej stabilne ceny, większe bezpieczeństwo dostaw i możliwość korzystania z tańszych źródeł energii na rynku europejskim.
Polska połączoną jest z Litwą mostem energetycznym LitPollink, w planach jest Harmony Link, co to za połączenie?
Wszystkie krajowe projekty synchronizacyjne na Litwie zostały już urzeczywistnione, a aktualnie dąży się do sprawnej finalizacji projektu dodatkowego połączenia energetycznego z Polską – „Harmony Link". Litwa i Polska mają już jedno naziemne połączenie energetyczne – LitPol Link. „Harmony Link", innymi słowy naziemne połączenie Litwy i Polski, to strategiczny projekt dla Litwy. Połączenie to dodatkowo umocni odporność systemów elektroenergetycznych państw bałtyckich, a także powiększy możliwości integracji odnawialnych źródeł energii. Realizacja nowego naziemnego połączenia energetycznego z Polską umożliwi znaczną rozbudowę i dołączenie nowych mocy produkcyjnych w regionie północno-wschodniej Polski i południowej Litwy, które – z tego co wiem – charakteryzują się dobrymi warunkami wiatrowymi i wspierają rozwój energetyki wiatrowej na lądzie.
Jaki inwestycje wzmacniające odporność systemu elektroenergetycznego planuje w najbliższych latach Litwa, jakie w wnioski wyciągacie z wojny w Ukrainie?
Litwa w nadchodzących latach planuje dalej wzmacniać odporność systemu elektroenergetycznego, realizując szeroko zakrojone programy ochrony infrastruktury krytycznej wspólnie z państwami bałtyckimi i Polską. Na te projekty Komisja Europejska przydzieliła 113 mln euro w ramach instrumentu „Łącząc Europę" (CEF), z czego do Litwy i Polski trafi bardzo zbliżona kwota – ok. 22 mln euro. Dąży się także do utworzenia na poziomie UE długoterminowych instrumentów prawnych i finansowych wspierających ochronę krytycznej infrastruktury energetycznej.
Program odporności realizowany przez „Litgrid" obejmuje 13 programów i ponad 150 konkretnych działań dotyczących obiektów sieci przesyłowej. Wśród najważniejszych inwestycji znajdują się: wzmocnienie fizycznej ochrony kluczowych urządzeń, instalacja barier fizycznych, wdrażanie systemów detekcji i neutralizacji dronów, rozwój elektronicznych środków bezpieczeństwa, umacnianie cyberbezpieczeństwa, tworzenie rezerw awaryjnych i kryzysowych oraz rozwiązania umożliwiające błyskawiczne odtworzenie uszkodzonej infrastruktury. Wzmacniana jest również ochrona perymetryczna oraz gotowość do funkcjonowania w trybie krytycznym.
W oparciu o doświadczenia wojny w Ukrainie Litwa wyciąga jasny wniosek, iż infrastruktura energetyczna jest jednym z kluczowych celów zarówno fizycznych, jak i cybernetycznych ataków, stąd jej ochrona musi być systematyczna, wielowarstwowa i stale aktualizowana. Wykorzystując doświadczenia Ukrainy, poszerza się zakres działań ochronnych, testowane są rozwiązania we współpracy z wojskiem, uczelniami i ekspertami ds. bezpieczeństwa, a program odporności jest regularnie ulepszany w zależności od zmieniającej się oceny zagrożeń.
Materiały prasowe
Rozmawiał Michał Niewiadomski