Sąd Najwyższy odrzucił podjęcie uchwały w odpowiedzi na zapytania RPO dotyczące zwolnień warunkowych z kary dożywotniego pozbawienia wolności, wskazując, że te pytania miały na celu, by SN przejął rolę TK.
Do analizy kwestii prawnych przedłożonych przez Rzecznika Praw Obywatelskich wybrano zespół siedmiu sędziów – wyznaczonych do SN po 2017 r. – pod kierownictwem szefa tej Izby, Zbigniewa Kapińskiego.
„Dewastacja sądownictwa” i opuszczenie sali przez prokuratora
Rozprawę zapoczątkowano od wniosku prokuratury w sprawie wyłączenia całego składu sędziowskiego w tej sprawie, ponieważ – jak zaznaczył delegowany do Prokuratury Krajowej prok. Mariusz Kowal – zasiadają w nim osoby, które nie mogą „stanowić sądu urzeczywistniającego prawo obywateli do sądu”. Od kilku miesięcy prokuratorzy z PK nieustannie składają takie wnioski w różnych sprawach w SN.
W środę prok. Kowal powtórzył, że te osoby (sędziowie – PAP) „nie mogą tworzyć ani nie tworzą sądu, który realizuje prawo obywateli do sądu ustanowionego ustawą, niezależnego, bezstronnego i niezawisłego”. Wyjaśnił, że chodzi o powołanie tych osób do SN w procedurze z udziałem KRS w jej formie po zmianach z 2017 r.
Prezes Kapiński poinformował w reakcji, że wniosek prokuratora pozostawiono bez rozpatrzenia. Zaznaczył, że „w sytuacji, kiedy tuż za naszą granicą toczy się wojna, kiedy mamy ataki hakerskie, wiele niewyjaśnionych spraw, kiedy tysiące prokuratorów rzetelnie pracuje, (…) dysponujemy specjalnym zespołem prokuratorów w Prokuraturze Krajowej, który zajmuje się dewastacją (…) sądownictwa, zwłaszcza działalności Sądu Najwyższego”.
Według prezesa Izby Karnej do tych działań wlicza się m.in. wysyłanie pism do sędziów SN nakazujących zaprzestania orzekania w SN, a także wnioski o odsunięcie od orzekania sędziów, którzy uczestniczyli w procedurach przed KRS po 2017 r.
– Pan prokurator wchodzi w skład zespołu powołanego przez Prokuratora Generalnego. Realizuje jego konkretne zamierzenia polityczne. Tymczasem polityki nie może być w tej sali, ponieważ polityka doprowadzi wymiar sprawiedliwości do punktu, w którym nie będzie wymiaru sprawiedliwości niezależnego – podkreślił prezes Kapiński. Jednocześnie zapewnił, że dopóki będzie on prezesem Izby SN, „nie pozwoli na to, aby prokurator podejmował takie działania i żeby te działania okazały się skuteczne”.
Prok. Kowal domagał się zaś „rzeczowej analizy wniosku w sprawie wyłączenia sędziów przez sąd do tego upoważniony”. Akcentował, że wniosku o wyłączenie sędziów nie może „rozpatrywać osoba, która jest częścią składu orzekającego”.
To jedna z fundamentalnych zasad prawa – dodał.
Zaznaczył również, że jako prokurator strzeże prawa „i nie będzie wyrażał opinii w kwestiach ideologicznych i politycznych”. Oświadczył także, że będzie odpowiadał „jedynie przed właściwie umocowanym sądem”. W efekcie, po 40 minutach obrad, prokurator wyszedł z sali SN.
25 czy 30 lat? Wątpliwości RPO
Środowa sprawa dotyczyła czterech pytań prawnych RPO dotyczących rozbieżności w orzecznictwie sądów w kontekście stosowania przepisu umożliwiającego warunkowe zwolnienie osoby skazanej na dożywocie dopiero po odbyciu przez nią 30 lat kary, a nie po 25 latach – jak to miało miejsce wcześniej. RPO argumentował we wniosku m.in. o niezgodności tego przepisu z konstytucją, orzecznictwem strasburskim oraz z zasadą, że prawo surowsze nie działa wstecz.
W zapytaniu RPO odnosił się do przepisu przewidującego możliwość starania się o zwolnienie warunkowe przez skazanego na karę dożywotniego pozbawienia wolności po odsiedzeniu 30 lat kary. Chodzi o nowelizację Kodeksu karnego z lipca 2022 r., która zaostrza warunki ubiegania się o zwolnienie warunkowe przez osoby skazane na dożywocie. Wcześniej – o ile sąd nie zaostrzył tych warunków – dopuszczano możliwość wnioskowania o zwolnienie warunkowe po odsiedzeniu 25 lat kary. Aktualnie, zgodnie z przepisami obowiązującymi od października 2023 r., musi to być co najmniej 30 lat.
RPO zaznaczył, że już w trakcie prac legislacyjnych zgłaszano sprzeczność proponowanych przepisów z Europejską Konwencją Praw Człowieka oraz orzecznictwem ETPC. Projekt krytykowano m.in. z powodu „niedostosowania” proponowanego przepisu do aktualnej polityki karnej innych państw europejskich, gdzie „z reguły skazany może ubiegać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie po odbyciu 15 lat kary pozbawienia wolności”.
Zdaniem Rzecznika, treść przepisów poruszanych w pytaniu prawnym doprowadziła do „poważnych rozbieżności w orzecznictwie sądów okręgowych i apelacyjnych”, czego rezultatem jest „różne traktowanie osób skazanych na karę dożywotniego pozbawienia wolności w zależności od obszaru apelacji, w której złożono wniosek o warunkowe przedterminowe zwolnienie”.
RPO podkreślał, że w niektórych przypadkach postępowania o zwolnienie warunkowe osób, które nie odsiedziały jeszcze 30 lat kary, były umarzane z powodu braku „formalnych uprawnień” skazanego do wnioskowania o takie zwolnienie. W innych sprawach – dodał RPO – odmienna grupa sądów stosuje przepisy Kodeksu karnego sprzed wejścia w życie ustawy z 2022 r. Sądy te jednak, jak dodano, nie zawsze argumentują swoją decyzję.
Rzecznik ocenił natomiast m.in., że prawo karne „musi być czytelne dla jednostki, a tak znaczne rozbieżności powodują, że osoby pozbawione wolności nie są w stanie ocenić własnej sytuacji prawnej”.
SN: Nie możemy zastąpić Trybunału
Sprawozdawca sprawy, sędzia Adam Roch, stwierdził jednak, że zapytania Rzecznika „bezpośrednio dążą do tego, aby SN wcielił się w rolę Trybunału (Konstytucyjnego) i dokonał abstrakcyjnej, generalnej oceny” normy ustawowej w zestawieniu z normami wyższego rzędu. – Sąd Najwyższy absolutnie nie może tego zrobić (…) nie posiada kompetencji do zajęcia się tymi dwoma kwestiami – podkreślił sędzia Roch. Dodał, że odpowiedź na pytania wymagałaby uprzedniej oceny zgodności przepisów z konstytucją.
Nina Leszczyńska (PAP)
nl/ mja/ ugw/ mro/